Author: Louise Preece

Pythefnos ers llythyr Clay-Thomas yn y Field yn awgrymu creu tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru, mae’r atebion yn parhau i lifo i mewn. Yn y rhifyn y Sadwrn hwn mae yno ddau ymateb arall, ond yn anffodus, eto’n defnyddio ffugenwau.

Daeth y cyntaf gan ŵr bonheddig a elwir ei hun yn ‘Marlborough Nomad’. Gyda llaw, clwb pêl-droed a’i sefydlwyd ym 1868 yn ardal Surbiton yn Llundain oedd y Marlborough Nomads. Yn chwarae o dan reolau rygbi roeddent yn aelodau sefydledig yr Undeb Rygbi ym 1871, cyn i’r clwb gael ei ddiddymu yn 1911.

Ar y pryd ym 1876 fodd bynnag, roedd y tîm yn dal ar dir y byw, a gallwn ond dyfalu fod gan ein Mr. Nomad gysylltiadau â’r clwb, ond pa gysylltiad wyddwn ni fyth yn anffodus. Roedd ef hefyd yn frwdfrydig iawn am syniad Clay-Thomas ond teimlai fod amser yn brin os byddent am wireddu’r syniad o gêm ryngwladol y tymor hwnnw. Ailadroddodd yr awgrym gwreiddiol o ofyn am gymorth yr Undeb Rygbi newydd i ddod o hyd i dîm Cymreig, a chyfaddefodd (efallai mewn cyfeiriad at ‘Half Back’ o’r wythnos flaenorol) y byddai gemau pêl-droed y Gymdeithas yn debygol o ddilyn, ond mai dim ond yr ochr rygbi pethau yr oedd yn mynd a’i bryd.

Roedd y llythyr arall, fodd bynnag, o natur hollol wahanol…

“Syr, – Mae’r syniad o gêm ryngwladol, o dan reolau’r Gymdeithas, rhwng Cymru ac un o’i gwledydd chwaerol, wedi ei dderbyn yn frwdfrydig iawn yng Ngogledd Cymru, a chynhelir cyfarfod yn Wrecsam yn gynnar yr wythnos nesaf i drafod y mater, ac i ffurfio pwyllgor a fydd â’r pŵer i wneud trefniadau rhagarweiniol. Bydd unrhyw gyfathrebiadau a dderbyniaf yn y cyfamser yn cael eu cyflwyno gerbron y cyfarfod a gynhelir yn Wrecsam.”

Llofnodwyd y llythyr gydag un gair:

‘Cymry’

Yr enw Cymraeg ar gyfer pobl Cymru, sy’n golygu “cyd-wladwyr”. Ymateb gwirioneddol bwerus i lythyr a oedd yn awgrymu tîm i chwarae yn Llundain wedi’i ddewis o gronfa o chwaraewyr o Lundain. Byddai tîm yr unigolyn hwn yn hytrach wedi ei wneud o Gymry er budd Cymry.

Yn y pen draw, byddai hanes yn datgelu inni wir enw ‘Cymry’. Samuel Llewelyn Kenrick, a’i dathlwyd heddiw fel tad pêl-droed Cymru. Roedd Kenrick, cyfreithiwr 28 oed o Riwabon, pêl-droediwr brwd ac aelod sefydlol o Glwb Pêl-droed Ruabon Rovers, yn amlwg wedi bod yn brysur y tu ôl i’r llenni ers llythyr Clay-Thomas bythefnos ynghynt. Tra bod gêm rygbi George dal yn syniad ar bapur heb gynllun nac arweiniad clir, roedd Samuel eisoes wedi trefnu cyfarfod pwyllgor i roi cnawd ar sgerbwd y freuddwyd o drefnu gem. Nid yn unig oedd o wedi derbyn her George…roedd yn ei gwthio ymlaen!

Diolch i drefniant Kenrick, roedd cread Cymdeithas a thîm pêl-droed cenedlaethol Cymreig yn prysur ddod yn realaeth, roedd ganddi amser ac roedd ganddi leoliad… ond roedd angen enw arni.

Ar yr 8fed o Ionawr 1876, fe daniwyd y sbarc fuasai’n arwain at gread tîm cenedlaethol pêl-droed Cymru. Fe ddaeth mewn ffurf llythyr agored o fewn tudalennau papur Newydd y Field, un o argraffiadau chwaraeon mwyaf y dydd.

Wedi ei ysgrifennu gan ŵr 24 oed o’r enw George Alexander Clay-Thomas, masnachwr glo yn Llundain oedd gynt o Sir Gaerfyrddin, roedd wedi sylwi ar y cynnydd mewn poblogrwydd y gêm a chynigiodd y syniad o greu tîm Cymreig I herio timau’r Alban neu Iwerddon oedd yn bodoli eisoes. Roedd George eisiau creu’r tîm o Gymry a oedd yn byw a bod yn Llundain, gydag unrhyw gêm yn cael ei chwarae o fewn y brifddinas.

Roedd pêl-droed a rygbi yn cael eu cysidro fel dwy elfen wahanol o’r un gêm yn 1876, gyda’r ddau yn dod o dan y faner o ‘bêl-droed’. Roedd George eisiau i’r gêm gael ei chwarae gyda rheolau rygbi yn hytrach na rheolau’r Gymdeithas, sef beth rydym yn ei adnabod Heddiw fel pêl-droed. Fe aeth mor bell a chynnig gofyn i’r Undeb Rygbi am eu help i ledaenu’r syniad ymysg clybiau Llundain.

Teimlai George fod ‘pêl-droed’ ddim mor boblogaidd yng Nghymru ac yr oedd yng ngweddill Prydain, a chynigiodd buasai creu’r tîm yn helpu i gynyddu poblogrwydd y gêm yma. Gallwn ond dyfalu ei fod yn golygu ‘pêl-droed rygbi’ gan ei fod eisiau creu’r fath dim, mae hefyd yn sôn yn ei lythyr y buasai ‘Ugain Lloegr yn gorff llawer rhy gryf’ i dîm Cymreig a oedd eto i dderbyn her (roedd timau yn chwarae rheolau rygbi yn 1876 gyda 20 chwaraewr bob ochr). Oedd George, nawr yn byw a gweithio yn Llundain, ‘allan o’r lŵp’ ta oedd o’n gywir yn ei amcan fod rygbi ddim yn hynod boblogaidd yng Nghymru ar y pryd?

Nid oedd George yn bwriadu gwneud unrhyw drefniadau pellach i wireddu ei syniad, yn hytrach roedd ond eisiau codi’r pwnc er mwyn i eraill ei chario ymlaen.

Roedd George wedi creu’r sialens…pwy fuasai’n ei derbyn?

Blwyddyn arall aruthrol i dîm prosiect Amgueddfa Wrecsam, mae’r orielau’n newid yn gyflym gyda chynnydd gweladwy ar draws y datblygiad cyfan.

Rydym yn gyffrous i ddechrau cynllunio digwyddiadau agoriadol y flwyddyn nesaf, felly dilynwch y cynnydd ar ein cyfryngau cymdeithasol, rhowch ‘hoffi’ i ni a rhannwch y newyddion o’ch ‘Amgueddfa Ddwy Hanner’ newydd sbon.